Thomas Pennant: Naturiaethwr a theithiwr
Gwaith Thomas Pennant (1726–98), y naturiaethwr a’r teithiwr o Downing,
sir Fflint, yw sail y mapiau rhyngweithiol a gyflwynir yn yr adnodd hwn.
Daeth Pennant i fri yn genedlaethol a rhyngwladol am ei waith ym myd
natur, gyda chyhoeddiadau niferus o’i waith yn ymddangos o’r 1760au
ymlaen. Dilynwyd British Zoology (1768–70), sef astudiaeth o
bedwarcarnolion, adar, pysgod, ac ymlusgiaid Ynysoedd Prydain, gan
Synopsis of Quadrupeds (1771), History of Quadrupeds
(1781), Indian Zoology (1781), ac Arctic Zoology
(1784), â sawl un o’r gweithiau hyn yn cael eu diweddaru mewn
ailargraffiadau. Erbyn y 1770au a’r 1780au, serch hynny, yr oedd Pennant
yn ymestyn ei ddiddordebau i gyfeiriadau newydd, ac fel teithiwr i’r
Alban ac yng ngogledd Cymru y cofir ef yn bennaf heddiw, o bosibl. Â’i
artist personol, Moses Griffith (1747–1819), yn gwmni, gwnaeth gofnod
mewn testun a delwedd o hynafiaethau, tirluniau, a thopograffeg Cymru
a’r Alban, gan gyhoeddi golygiadau cyntaf ei gyfrolau am yr Alban ac
Ynysoedd Heledd yn 1771 ac 1774, a’i deithiau yng Nghymru rhwng 1778 ac
1784. Nid deubeth anghysylltiedig oedd diddordebau Pennant mewn natur ac
mewn teithio, fodd bynnag. Defnyddiodd agweddau empeiraidd wrth gasglu
gwybodaeth ar gyfer ei holl weithiau, ym mha faes bynnag, gan ddibynnu’n
aml ar rwydweithiau o wybodusion i ddyfnhau ei adnabyddiaeth o’i
destunau
Delweddau o gyfrolau darluniedig Thomas Pennant o’i Deithiau yng Nghymru. Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
‘Outlines of the Globe’
Yr oedd yr elfen weledol yn ganolog i waith
Pennant ac i’w gweld yn yr ysgythriadau a ymddangosodd yn ei
gyhoeddiadau. At hyn, datblygodd arfer o ddarlunio copïau o’i weithiau
er ei fwyniant ei hun, arfer a elwir weithiau yn ‘Grangerization’, ar ôl
un o’i harferwyr cynharaf, James Granger (1723–76). Cedwir heddiw yn
Llyfrgell Genedlaethol Cymru sawl cyfrol drawiadol o waith Pennant fel
darluniwr cyfrolau (‘extra-illustrator’ / ‘Grangerizer’). Wrth i Pennant
heneiddio, daeth ei ddyddiau fel teithiwr gwirioneddol i ben, a throes
ei olygon yn hytrach at greu adroddiadau o hirbell ynghylch rhannau o’r
byd nad oedd erioed wedi ymweld â hwy. Dyna oedd ‘Outlines of the
Globe’, gwaith a gynhwysai ddwy gyfrol ar hugain ac a gadwyd yn
llyfrgell Downing hyd nes y’i gwerthwyd yn ei gyfanrwydd i’r Amgueddfa
Forwrol Genedlaethol yn 1938. Daeth arferion empeiraidd Pennant – ei
ddarllen eang mewn ffynonellau print a’i ddibyniaeth ar rwydweithiau
gwybodaeth – at ei ddefnydd yma, drachefn, wrth iddo lunio campwaith a
gynhwysai adroddiadau am wledydd a chyfandiroedd dieithr, y tu hwnt i
Gymru, Prydain, ac Ewrop. At hyn, yr oedd cynnwys delweddau o
ffynonellau amrywiol, yn ysgythriadau, darluniau, a dyfrlliwiau
gwreiddiol, yn rhan greiddiol o’r prosiect uchelgeisiol hwn, drachefn, â
medrau gweledol Pennant yn cael eu hymestyn i’r eithaf.
Delwedd o Nanjing o daith Johan Nieuhof yn Tsieina, wedi’i arbed yn Thomas Pennant, ‘Outlines of the Globe: China and Japan’, Yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol.
Pennant y mapiwr, a mapio Pennant
Elfen arall gyson bresennol yng nghyfrolau
‘Outlines of the Globes’ yw mapiau a siartiau morwrol, tyst i
chwilfrydedd Pennant ynghylch daearyddiaeth cyfandiroedd y byd. Yr oedd
eisoes wedi dangos ei ddiddordeb yn y maes yng nghyswllt ei ‘deithiau
cartref’ yng ngogledd Lloegr, yr Alban, a Chymru. Profodd ei allu ei
hunan fel mapiwr drwy baratoi map newydd o’r Alban i gydfynd â’i daith
yno yn 1772. Dengys ei ohebiaeth â’r casglwr tollau o Gaeredin, George
Paton (1721–1807), sut yr aeth ati i gasglu neu i sicrhau mynediad at
fapiau o’r wlad, yn eu plith fap o waith William Roy (1726–90), a
luniwyd ar gyfer arolwg milwrol o Ucheldiroedd yr Alban yn dilyn
gwrthryfel Jacobitaidd 1745 ond nas cyhoeddwyd hyd 1793. Anfonodd Paton
enghreifftiau niferus o fapiau print eraill ato, ac ymatebodd hefyd i
geisiadau Pennant am wybodaeth dopograffig i’w chynnwys wrth iddo fynd
ati i lunio’i fap ei hun. Cyhoeddwyd y map yn 1777 o dan y teitl A
Map of Scotland, the Hebrides and Part of England adapted to Mr
Pennant’s Tours. Yng Nghymru, dangosodd Pennant ei gefnogaeth i’r
mapiwr John Evans (1723–95) o Lanymynech, sir Drefaldwyn. Cyhoeddodd
Evans fap naw dalen o Ogledd Cymru yn 1795, gydag un pellach, ar raddfa
lai, yn ymddangos yn 1797, wedi ei farwolaeth. Cynhwysodd Pennant nifer
o’r dalennau hyn yn ei fersiwn bersonol o’i Deithiau yng Nghymru.
Dau fap o waith John Evans, o gyfrolau darluniedig Thomas Pennant o’i Deithiau yng Nghymru. Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Delwedd o Makou o daith Johan Nieuhof yn Tsieina, wedi’i arbed yn Thomas Pennant, ‘Outlines of the Globe: China and Japan’, Yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol.
Yng nghyfrol 17 o ‘Outlines of the Globe’ trafodir Tsieina a Japan. Cynrychiolwyd mapiau yn y drafodaeth ynghylch y gyntaf o’r ddwy wlad hon gan siartiau morwrol o waith Alexander Dalrymple (1737–1808), hydrograffydd i Gwmni India’r Dwyrain ac i’r Morlys. Yr oedd Dalrymple yn aelod allweddol o griw a anfonwyd ar sgwner y Cuddalore ar gyfres o dair mordaith i dde-ddwyrain Asia rhwng 1759 ac 1764, gyda’r bwriad o ddarganfod llwybr newydd i Tsieina drwy Ynysoedd Molwca a Gini Newydd. Daeth copi o’i siart ‘Views on the Coast of Henan by AD in Schooner Cuddalore 1760’ i ddwylo Pennant, a chynhwyswyd ef yn yr adroddiad ynghylch Tsieina. Yn 1779, apwyntiwyd Dalrymple yn gyhoeddwr siartiau swyddogol ar gyfer Cwmni India’r Dwyrain. Rhwng y flwyddyn honno a 1794, cyhoeddodd dros bum cant o siartiau graddfa-fechan a chynlluniau o forwriaeth y Cwmni, gan gynnwys chwe enghraifft bellach a ddefnyddiwyd gan Pennant, oll yn dyddio rhwng 1780 ac 1783. Nodweddir y rhain i gyd gan eu harddull foel, ddiaddurn.
Dau fap arall yn unig a welir o fewn cloriau’r gyfrol hon. Yn ‘Sketch of the Typa and Macao’, dangosir amlinelliad o Macao (Macau) ac ynysoedd Taipa i’r de o Guangzhou mewn map sy’n deillio o daith James Cook (1728–79), A Voyage to the Pacific Ocean. Ymwelodd criw Cook â Macao ym mis Rhagfyr 1779, wedi ei farwolaeth ef ym mis Chwefror y flwyddyn honno, cyn ymadael â’r dwyrain ar eu mordaith yn ôl i Loegr. Cynhwysodd Pennant yn ogystal gynllun o ddinas Canton (Guangzhou) o waith Johan Nieuhof, lle gwelir strydoedd unionsyth wedi’u hamgáu gan furiau trwchus gyda mynedfeydd caerog. Mewn labeli pellach, ceir argraff o weinyddiaeth y ddinas drwy ei swyddogion (yn frenin a thywysog); o raniad ei phobl yn ôl hil (mewn cyfeiriad at ardal drigiannol y Tartariaid a’r fan lle cânt ymarfer); ac o bresenoldeb cydwladwyr Nieuhof ar ei chyrion (yn nhŷ’r llysgenhadon a drwy’r delweddau o’u llongau yn y bae y tu hwnt).
Yn y map rhyngweithiol a arddangosir yma, cyflwynir yr adroddiad am Tsieina drwy lens ddaearyddol, sy’n adlewyrchu’r sylw a roes Pennant i leoliadau penodol yn yr ymerodraeth bellennig hon. Os oedd cynllun Nieuhof o Canton, a ymddangosodd yn fersiwn Saesneg John Ogilby o’i waith, ar gael i Pennant, y mae’n bur sicr y byddai hefyd wedi gweld y map llawn o daith yr Iseldirwr yn yr un cyhoeddiad. Cynhwysir y map hanesyddol hwnnw fel sail i’r map rhyngweithiol o daith Nieuhof yn yr adnodd hwn, mewn ymdrech i ddynesu at brofiad daearyddol Pennant o Tsieina. At hyn, mapiwyd lleoliadau eraill a grybwyllir ganddo yn y testun, gan ganolbwyntio ar bum taith bellach, a leolwyd ar fap modern. Y mae’r gwaith mapio oll yn adlewyrchu enghreifftiau eraill diweddar o fapio teithiau Pennant: ei deithiau yn yr Alban, a’i daith i Gyfandir Ewrop yn 1765. (Gw. cyfeiriadau isod.)
Cyfeiriadau a darllen pellach:
• Cook, Andrew S., ‘Dalrymple, Alexander
(1737–1808)’, yn Oxford Dictionary of National Biography, ar https://doi.org/10.1093/ref:odnb/7044
• idem, ‘Alexander Dalrymple (1737–1808), hydrographer to the East India Company, and the Admiralty, as publisher: A catalogue of books and charts’ (traethawd PhD anghyhoeddedig Prifysgol St. Andrews, 1993), ar https://research-repository.st-andrews.ac.uk/handle/10023/2634
• Cook, James, a James King, A voyage to the Pacific Ocean. Undertaken, by the command of His Majesty, for making discoveries in the Northern Hemisphere. Performed under the direction of Captains Cook, Clerke, and Gore, in His Majesty’s ships the Resolution and Discovery; in the years 1776, 1777, 1778, 1779, and 1780, 3 cyf. (London, 1784), cyf. III, yn enw. rhwng tt. 420 a 421
• Deans, Alex, ‘Llyfryddiaeth fer i Deithiau Thomas Pennant yng Nghymru a’r Alban’, ar https://curioustravellers.ac.uk/cy/llyfryddiaeth-fer-i-deithiau-thomas-pennant-yng-nghymru-ar-alban/
• idem, The Correspondence of Thomas Pennant and George Paton, 1773–1798, ar https://editions.curioustravellers.ac.uk/letters
• idem a Nigel Leask, ‘Curious Travellers: Thomas Pennant and the Welsh and Scottish Tour (1760–1820)’, yn Studies in Scottish Literature, cyf. 42, rhif 2 (2016), 164–172, ar https://scholarcommons.sc.edu/ssl/vol42/iss2/4
• Deans, Alex, Chris Fleet, a Luca Guariento, ‘The Map’, ar https://curioustravellers.ac.uk/en/the-map/
• Evans, R. Paul, ‘Richard Bull and Thomas Pennant: Virtuosi in the Art of Grangerisation or Extra-Illustration’, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 30, rhif 3 (1998), 269–94
• Jones, Ffion Mair, The Correspondence of Thomas Pennant and Richard Bull, 1773– 1798, ar https://editions.curioustravellers.ac.uk/letters
• eadem, ‘A new look at the correspondence of Thomas Pennant and Richard Bull (1773–1798)’, ar https://editions.curioustravellers.ac.uk/new_look
• Jones, Ffion Mair a Yann Ryan, ‘Thomas Pennant’s Tour of the Continent’, ar https://networkingarchives.github.io/pennant_map_dashboard
• Nieuhoff, John [sic], An Embassy from the East-India Company of the United Provinces, to the Grand Tartar Cham Emperor of China, cyfieithwyd gan John Ogilby, 2il arg. (London, 1673)
• North, Frederick John, ‘Evans, John (1723–1795)’, yn Y Bywgraffiadur Cymreig, ar https://bywgraffiadur.cymru/article/c-EVAN-JHN-1723
• Pennant, Thomas, A Tour in Wales, ar https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/arddangosfeydd-arlein/darluniau/a-tour-in-wales
• idem, ‘Outlines of the Globe’, P/16/1–/25, yn yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol, ar https://www.rmg.co.uk/collections/archive/rmgc-object-492490
• idem, ‘Outlines of the Globe: China and Japan’, yn yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol, P/16/17
• idem, The View of India Extra Gangem, China and Japan, gol. gan David Pennant (London, 1800
• Walters, Gwyn, ‘Thomas Pennant’s Map of Scotland, 1777: A Study in Sources, and an Introduction to George Paton’s Role in the History of Scottish Cartography’, Imago Mundi: The Journal of the International Society for the History of Cartography, 28:2 (1976), 121–8
Delweddau
Daw’r delweddau ar y dudalen hon o Deithiau darluniedig Thomas Pennant
yng Nghymru, yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, drwy wikimedia, ar https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Category:A_Tour_in_Wales_by_Thomas_Pennant&filefrom=Thomas+Penant%2C+A+tour+in+Wales01587.jpg#mw-category-media;
ac o Thomas Pennant, ‘Outlines of the Globe: China and Japan’, yn yr
Amgueddfa Forwrol Genedlaethol, P/16/17
Methodoleg
Y man cychwyn yn y broses o lunio’r mapiau rhyngweithiol niferus a welir
yn yr adnodd hwn oedd sganio testun cyhoeddedig taith Pennant, The View
of India Extra Gangem, China and Japan, gol. gan David Pennant (London,
1800). Proseswyd y sganiau hyn ymlaen llaw i’w gwneud yn addas ar gyfer
technoleg Adnabod Arwyddnodau Gweledol (Optical Character Recognition;
OCR). Rhannwyd sganiau dwy dudalen yn dudalennau unigol; troswyd y
delweddau i ystod o arlliwiau llwyd (greyscale), gan roi cyferbyniad
dyfnach o ran lliw; diddymwyd ymylon ac ychwanegolion yn awtomatig gan
ddefnyddio meddalwedd ImageMagick; a throswyd y sganiau yn destun
darllenadwy i beiriannau gan ddefnyddio llyfrgell OCR Tesseract, adnodd
ffynhonnell-agored. Yn dilyn hyn, cywirwyd â llaw wallau yn y ffeiliau
testun plaen a ddeilliai o’r broses OCR. Llwythwyd yr holl dudalennau,
cyfanswm o 119, i raglen anodi semantig Recogito, ar https://recogito.pelagios.org/, gan weithio ar anodi
enwau pobl, lleoedd, a digwyddiadau drwy’r testun yn ei gyfanrwydd. Y
prif ffocws oedd enwau lleoedd, a defnyddiwyd geiriadur daearyddol
geonames, https://www.geonames.org/, sy’n darparu geogyfeiriadau
digidol, ar gyfer yr enwau hyn, boed yn wledydd, taleithiau, dinasoedd,
neu nodweddion naturiol.
Ar gyfer y cam nesaf defnyddiwyd ‘taflen’ (‘leaflet’) llyfrgell javascript, https://leafletjs.com/. Darparwyd haenau data ychwanegol o’r anodiadau yn Recogito gan arfer yr iaith raglennu R, yn enwedig y pecyn ‘sf’. Crëwyd teils map rhastr ag Open Street Map, set ddata agored o ddata daearyddol ac enwau lleoedd modern. Open Street Map sydd hefyd yn cynnal y teils hyn. Am restr o gyfranwyr gweler yma: https://www.openstreetmap.org/copyright. Adeiladwyd y dudalen we ei hun gan ddefnyddio iaith farcio R (R markdown), gyda gosodiadau o’r pecyn ‘fflecsfwrdd’ (flexdashboard). Gellir gweld côd ffynhonnell y dudalen we a’r wybodaeth ynghylch paratoi’r data yma: https://github.com/yann-ryan/pennant-china
Uwch ben y teils rhastr a ddarperir drwy OpenStreetmap, cyfunwyd haenau ar gyfer cyfeiriadau perthnasol at wledydd a thaleithiau gan ddefnyddio’r ffeiliau siapiau map sydd ar gael drwy’r gronfa ddata ffynhonnell-agored, Natural Earth, https://www.naturalearthdata.com/. Darperir yma enwau lleoedd ym mhrif iaith (neu ieithoedd) y lleoliadau, a dangosir ffiniau modern ar gyfer gwledydd a thaleithiau.
Ar gyfer un o’r teithiau, defnyddiwyd proses ychydig yn wahanol. Mapiwyd taith Johan Nieuhof gan Pieter van der Aa yn 1728, a’r map hanesyddol hwn yw’r sail y tro hwn. Defnyddiwyd map o gasgliad mapiau David Rumsey (David Rumsey Map Collection), ar https://www.davidrumsey.com/. Mewnforiwyd ef i raglen MapTiler, ar https://www.maptiler.com/, gan ei farcio â lleoliadau a enwir gan Pennant ynghyd â nodiadau perthnasol o Recogito. Nid oedd data daearyddol manwl ar gael ar gyfer pob un o’r lleoliadau a enwir, ac y mae rhai o’r cyfatebiaethau rhwng y map ac adroddiad Pennant yn ansicr. Defnyddiwyd cynllun lliwiau i wahaniaethu rhwng cyfatebiaethau sicr (glas golau) ac ansicr (glas tywyll).
Canllaw i’r defnyddiwr
Yn yr adnodd hwn, gwelir map llawn o’r byd,
wedi’i anodi â lleoliadau (gwledydd, taleithiau, afonydd, trefi a
dinasoedd) a enwir yn adroddiad Thomas Pennant ynghylch Tsieina o’i
‘Outlines of the Globe’ (y fersiwn printiedig, The View of India Extra
Gangem, China and Japan, gol. gan David Pennant (London, 1800)). O
hofran â’r llygoden uwchben y pwyntiau a farciwyd, gwelir eu henwau
modern yn y Gymraeg. O glicio arnynt, ceir enw safonol modern (yn
Gymraeg, os oes un); enw yn y testun; a rhif(au) tudalen yn Pennant, The
View of India Extra Gangem, China and Japan.
Ymhellach, rhoddir sylw manwl i chwech o deithiau penodol: teithiau Marco Polo, Fernão Pires de Andrade, Francis de Xavier, Matteo Ricci, a Johan Nieuhof, ynghyd â thaith ddychmygol Pennant ar hyd arfordir Tsieina. Enwir y teithiau yn eu trefn gronolegol ar hyd y bar llorweddol ar frig y dudalen a gellir eu gweld nhw, yn ogystal â’r map cyflawn, drwy glicio ar yr enwau hyn. O gael mynediad i’r mapiau unigol, closir at diriogaeth ddaearyddol benodol y daith dan sylw a gall y defnyddiwr glicio ar y pwyntiau sy’n dynodi’r lleoliadau i gael enw modern y lleoliad, yr enw a welir yn nhestun Pennant, gwybodaeth neilltuol (yn cyfeirio at adroddiad Pennant ac yn nodi ffactorau eraill o bwys o ran pennu’r lleoliad), a rhif(au) tudalen y cyfeiriad yn Pennant, The View of India Extra Gangem, China and Japan. At hyn, ceir cyflwyniad i’r map cyflawn ac i bob taith unigol mewn blwch ar ochr dde’r sgrin, â blwch islaw yn rhestru cyfeiriadau ac awgrymiadau ar gyfer darllen pellach.
Cynllun lliwiau
Defnyddiwyd lliwiau i farcio’r lleoliadau fel a
ganlyn:
Map cyffredinol::
Gwledydd a thaleithiau: oren /melyn
Lleoliadau eraill: Pwyntiau glas tywyll: lleoliadau a enwir gan Pennant Pwyntiau glas golau: lleoliadau sydd yn rhan o un o’r chwe thaith neilltuol
Mapiau teithiau neilltuol:
Map Johan Nieuhof:
Cydnabyddiaeth Casglwyd y data ar gyfer y wybodaeth yn y map hwn o gyfrol Pennant, The View of India Extra Gangem, China and Japan, a lluniwyd y nodiadau gan Ffion Mair Jones. Gwnaed y gwaith technegol a ddisgrifir uchod o dan ‘Methodoleg’ gan Yann Ciarán Ryan.
Yma, cyflwynir y map rhyngweithiol ar ei wedd gyflawn, yn dangos y byd yn ei gyfanrwydd. Y mae’r olwg hon ar y lleoliadau a nodwyd gan Pennant yn ei adroddiad ar Tsieina yn pwysleisio lle’r adroddiad hwnnw o fewn y cyfanwaith y tardda ohono, ‘Outlines of the Globe’. Yn yr ‘Outlines’, cyffyrddir â phob un o gyfandiroedd y byd a oedd yn hysbys i Pennant ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif, ac eithrio De America. Y mae’r map hwn yn dangos pwyslais disgwyliedig y diddordeb yn Tsieina ei hun, ond gwelir hefyd gyfeiriadaeth fyd-eang yr adroddiad, â’i gyffyrddiadau ym Mrasil, Virginia, a Quebec ar y ddau gyfandir Americanaidd; cysylltiadau Ewropeaidd niferus; a phwyntiau wedi’u marcio yn Rwsia, Mongolia, India, Japan, ac ynysoedd de-ddwyrain Asia. Eglurir y gyfeiriadaeth sy’n ymwneud yn uniongyrchol â’r chwe thaith benodedig (a nodwyd ar y bar llorweddol ar frig y dudalen hon) mewn nodiadau ar gyfer y pwyntiau a farciwyd. Y mae’r rhesymau dros y cyfeiriadau eraill yn amrywio, a cheir cyfeiriadau at ychydig ohonynt yma.
Y cyfandir nas cyffyrddwyd yn ‘Outlines of the Globe’, fel y nodwyd, oedd De America. Ar y map hwn, serch hynny, gwelir un cyfeiriad at Frasil. Y rheswm yw ymweliad y teithiwr o’r Iseldiroedd, Johan Nieuhof (1618–72), â’r ‘Brazils’ yn ystod ei daith gyntaf ar ran Cwmni India’r Dwyrain yr Isalmaen yn 1646. Mewn teithiau pellach, aeth Nieuhof i India (1653), gan ymweld ag arfordir Malaba, penrhyn Malacca, ac Ynysoedd Molwca. Yn ystod ei deithiau, lluniai gofnodion gweledol manwl o fyd natur – gwaith a edmygid gan Pennant. Ar ei daith olaf (1672), glaniodd Nieuhof ym Madagasgar, lle y’i llofruddiwyd, tybid, gan y brodorion.
Un enghraifft bellach sy’n dangos sut y cyflyrid Pennant gan ddarganfyddiadau croesgyfandirol yw’r drafodaeth o’r perlysieuyn jinseng, planhigyn meddyginiaethol adnabyddus y Tsieineaid (‘the celebrated medicinal plant of the Chinese’). Rhydd wybodaeth ynghylch ei dwf yn nhaleithiau Shan-si (Shanxi) a Ho-nan (Henan) yn Tsieina, ac yng Nghorea ger llaw. Yna, noda sut y’i darganfuwyd yn nhalaith Virginia gan y botanegydd a’r planhigfäwr trefedigaethol John Clayton (1694/5–1773); a sut y’i cesglid gan lwythi brodorol America i’w werthu i farsiandwyr Quebec. Yr oedd gan yr Indiaid enw arbennig arno, ‘Garangtoging’ (‘morddwyd dynol’), a mewnforiwyd llwythi ohono gan yr Ewropeaid o India i Tsieina. Gartref yn Ewrop, gwelwyd defnydd ohono gan feddygon yn Lloegr, a rhoddwyd tystiolaeth o’i ddefnyddioldeb ger bron cynulleidfaoedd yno gan adroddiad y tad Jeswitaidd Pierre Jartoux (1669–1720), a ymddangosodd ym Mharis yn 1729 ac yn ddiweddarach yn Nhrafodion y Gymdeithas Frenhinol yn Llundain.
Dengys y ddwy enghraifft hyn sut y gwnaed y byd yn hygyrch i bwerau trefedigaethol y Gogledd Fydol, er lles eu datblygiad economaidd a gwleidyddol. Gwelir cydymddibyniaeth perchnogion planhifeydd a marsiandwyr Ewropeaidd â brodorion India a Gogledd America; a hefyd bresenoldeb y cenhadon a fentrai i Tsieina gan adrodd eu profiadau i gynulleidfa werthfawrogol yn ôl yn Ewrop. Drwy’r cenhadon hyn a rhai teithwyr eraill yr agorwyd cil y drws ar Tsieina i Pennant a’i gyfoedion yn Ewrop, gan wneud y mapio hanesyddol a gynrychiolir yn yr adnodd hwn yn bosibl.
Dienw, ‘Exploring Antarctica – A timeline’, ar https://www.rmg.co.uk/stories/topics/history-antarctic-explorers
Jartoux, Pierre, ‘The Description of a Tartarian Plant, call’d Gin-seng; with an Account of its Vitues’, Trafodion Athronyddol Cymdeithas Frenhinol Llundain (1713), 237–47, ar https://doi.org/10.1098/rstl.1713.0025
Pennant, Thomas, The View of India Extra Gangem, China and Japan, gol. gan David Pennant (London, 1800)
Yr oedd Marco Polo (1254–1324), mab i farsiandwr o Fenis, ymhlith y teithwyr Ewropeaidd cynharaf i Tsieina, a’i adroddiad o’i daith yn sicr yn arloesol. Pan oedd Marco’n dal yn ei fabandod, teithiasai ei dad Niccolò a’i ewythr Maffeo o dan amgylchiadau cythryblus drwy diriogaethau Mongol cyn belled â lleoliad a ddisgrifiasant fel ‘pen draw’r byd’. Yno, daethant i gysylltiad ag arweinydd y Mongoliaid, Khan Khubilai mewn dinas a elwid gan Khubilai yn ‘Daidu’, sef Beijing yn ddiweddarach. Anfonwyd hwy gan Khubilai gyda negeseuon i’r Pâb Clement IV, ond wedi clywed yn ystod eu siwrnai adref am ei farwolaeth, dychwelodd y ddau i Fenis yn 1269. Oherwydd eu hawydd i feithrin perthynas fasnachol â Khubilai, penderfynodd y brodyr fentro drachefn am Tsieina yn 1271, ac ymunwyd â hwy gan Marco, a oedd yn ddwy ar bymtheng mlwydd oed erbyn hynny. Ailafaelwyd yn y berthynas â Khubilai, â Marco yn arbennig yn dod yn ffefryn ganddo. Fe’i hanfonwyd ar deithiau pell, gyda’r disgwyliad y byddai’n adrodd ei hanes gerbron Khubilai. Credir iddo deithio o Beiing cyn belled â Burma i’r de-orllewin; Quanzhou yn nhalaith Fujian i’r de; ac ar fordaith i dde-ddwyrain Asia.
Bu dadlau ffyrnig ymhlith haneswyr ynghylch awduraeth amryfal fersiynau llawysgrif o hanes taith Marco. Bellach credir bod llais gŵr a adwaenid fel Rustichello o Pisa, awdur rhamantau a gyfarfu Marco yng ngharchar Genoa wedi ei ddychweliad i’r Eidal, yn ddylanwadol yn y fersiwn wreiddiol. Cyfieithwyd y gwaith i bron bob iaith a thafodiaith Ewropeaidd, â sylwebwyr Jeswitaidd megis Martino Martini (1654), Athanasius Kircher (1667) a Jean-Baptiste Du Halde (1735) yn cadarnhau geirwiredd nifer o honiadau Marco. Ym Mhrydain, daeth i sylw drwy gasgliad o destunau teithio a gyweiniwyd gan yr Albanwr John Pinkerton (1808–14); a sicrhaodd cyfieithiad y dwyreinydd William Marsden (1818), gyda’i nodiadau trylwyr i gyd-destunoli’r gwreiddiol, bod gwaith Marco erbyn dechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn cael ei ystyried yn glasur. Yr oedd y sylw hwn yn ôl-ddyddio cyfnod Pennant, serch hynny, a gwyddom mai drwy gyfieithiad i’r Ffrangeg gan Pierre de Bergeron (1735), gwaith y clerigwr Samuel Purchas (yn seiliedig ar bapurau anghyhoeddedig Richard Hakluyt) ac, yn fwyaf arbennig, waith ei gydnabod Johann Reinhold Forster y byddai ef wedi darllen gwaith Marco. Ceir adleisio geiriol amlwg iawn yn adroddiad Pennant o fersiwn Forster o deithiau Marco Polo.
Cyfeiriodd Pennant at ddechreuadau anturiaethau Niccolò a Maffeo yn Constantinople a hefyd at wybodaeth a adroddwyd gan Marco ynghylch ei deithiau ef. Pytiog yw’r wybodaeth a ddefnyddiodd, fodd bynnag, ac ni ellir tynnu ohoni ddarlun crwn o’r un o’r teithiau. I raddau, codai’r diffyg hwn – os diffyg – o natur adroddiadau Marco Polo ei hunan. Diau y byddai Pennant wedi cytuno â Forster, a nododd: ‘It appears that Marco Polo does not point out the situations of his places in their proper order, but goes from one to another, just as his fancy leads him, though perhaps they do not lie immediately contiguous’. Un o enghreifftiau digyswllt Pennant o leoliad a nodwyd yn nheithiau Marco yw’r ddinas a alwodd yr Eidalwr wrth yr enw Tien-sing-foo. Fel mewn enghraifft flaenorol, defnyddiodd Pennant dybiaethau yr Iseldirwr Johan Nieuhof wrth drafod y ddinas, gan ei chysylltu y tro hwn â ‘Quinsay’ yr Eidalwr. Awgrymir yng ngolygiad diweddar Nigel Cliff o deithiau Marco Polo mai Hangzhou yn nhalaith Zhejiang, sef cyn-brifddinas brenhinlin y Song Deheuol (1127–1279) oedd ‘Quinsay’, neu Xingzai (‘Quinsai’, ‘Kinsay’ yn ôl Marco).
Caiff taith ogleddol a wnaed gan Marco Polo sylw ychydig manylach gan Pennant. Rhydd ddarlun o gwmpas daearyddol eangderau anial a hawlid gan y Tseineaid, yn ymestyn o ffiniau India, heibio godrau Tibet, a chyn belled â thalaith Shaanxi. Nododd rai o brofiadau Marco Polo yn yr anialwch hwn – sut y’i harweiniwyd dros gyfnod o ddeuddeng niwrnod dros wastatir Pamer (Pamir), er enghraifft – a defnyddiodd ei dystiolaeth hefyd i drafod dinasoedd hynafol megis Hierkin (Shache; ‘Carcham’ i Marco) a droediwyd gan deithwyr a masnachwyr yr Oesoedd Canol ac a oedd yn hysbys o dan enwau eraill eto i’r mathemategwr a’r daearyddwr Ptolemy (c.100–c.170 OC). Adroddodd Marco mai Moslemiaid ac ychydig Nestoriaid (sef sect a darddai o Syria ac Asia Leiaf, neu Dwrci heddiw) oedd trigolion yr Hierkin hynafol yn nheyrnas Tanguth, sy’n cyfateb i ddinas Shache heddiw. Yn yr un ardal yr oedd dinas Lop, wedi’i lleoli mewn anialwch o’r un enw, meddai Pennant. Adroddodd bod Marco Polo fel petai wedi teithio drwy’r lleoliad anghyfannedd hwn yn y rhan fwyaf peryglus, gan groesi tywod ansefydlog neu fynyddyddoedd gerwin, lle nad oedd anifeiliaid nac adar na phrin unrhyw ddŵr i’w ganfod. Yr oedd croeso trigolion Camul (Hami) gerllaw yn werthfawr iawn i deithwyr: mynnent letya’r dieithriaid yn eu cartrefi, meddai Marco, a bu peth anghytuno pan gyfarwyddwyd hwy gan un o’u harweinwyr i adeiladu tafarndai yn hytrach na chynnig eu cymwynasgarwch fel hyn.
Cliff, Nigel, ‘Introduction’, yn Marco Polo: The Travels, cyfieithwyd gan Nigel Cliff (Penguin, 2015), tt. xi–xlii, yn enw. xiii, xv, xxvi
Forster, Johann Reinhold, History of the voyages and discoveries made in the north. Translated from the German of John Reinhold Forster, I.U.D. and elucidated by a new and original map of the countries situated about the North Pole (London, 1786), tt. 117–147, gyda dyfyniad ar t. 142n
Osterhamel, Jürgen, cyfieithwyd gan Robert Savage (Princeton, New Jersey, 2018), tt. 228, 229, 238–9, 553 n. 116
Pennant, Thomas, The View of India Extra Gangem, China and Japan, gol. gan David Pennant (London, 1800), tt. 111–12, 145–6, 175, 176–7, 179
Purchas, Samuel, Hakluytus Posthumus or, Purchas his Pilgrimes: Contayning a History of the World in Sea Voyages and Lande Travells by Englishmen and Others (1625; Cambridge, 2014)
Bergeron, Pierre de, Voyages faits principalement en Asie, dans les XII, XIII, XIV et XV siècles, par Benjamin de Tudèle, Jean Du Plan-Carpin, M. Ascelin, Guillaume de Rubruquis, Marc-Paul vénitien, Haiton, Jean de Mandeville et Ambroise Contarini, accompagnés de l’histoire des Sarrazins et des Tartares et précédés d’une introduction concernant les voyages et les nouvelles découvertes des principaux voyageurs, 2 gyf. (La Haye, 1735)
Adroddodd Pennant sut, yn 1515, y penderfynodd Lopo Soares de Albergaria (c.1460–c.1520), llywodraethwr Portiwgal yn India, anfon teithwyr i archwilio Tsieina. Dewisodd y marsiandwr Ferdinand Pedro Andrada (Fernäo Pires de Andrade; bu farw 1552) fel arweinydd, a gadawodd yr archwilwyr Malacca yn ne Penrhyn Maleia ym mis Mehefin 1517, gan hwylio hyd Ynys Tamanlabua, bedair lîg o dir mawr Tsieina. Yno, daeth y criw i lwybr haid o fôrladron, ond gan na ddangosodd de Andrade unrhyw awydd i ymladd, gadawsant iddo angori oddi ar arfordir Ynys Tama. Cydnabu Pennant mai ‘Osorio’, sef Jerónimo Osório da Fonseca (1506–80), oedd ffynhonnell ei wybodaeth ac fe’n harweinir gan ei gyfeiriad manwl (cyf. II, t. 244) at gyfieithiad cymharol ddiweddar gan James Gibbs o waith yr hanesydd hwnnw.
Cadarnheir darlun Pennant gan adroddiadau llawnach a mwy diweddar o hanes de Andrade. Nodir iddo dreulio peth amser yn ninas Nanto (Nantou), dair lîg o Canton (Guangzhou), yn y gobaith o gael hawl mynediad i’r ddinas honno. Cyrhaeddodd y llynges Bortiwgeaidd Guangzhou tua diwedd Medi 1517 ac, er i de Andrade ddigio’r trigolion drwy danio canonau i ddathlu, wedi iddo ymesgusodi, fe’i derbyniwyd a rhoddwyd iddo hawl i leoli llysgenhadaeth yno ar gost y Tsieineaid. At hyn, fe anfonodd y llysgennad Thomas Pires (Tomé Pires; 1465?–1524 neu 1540) i Beijing am sgyrsiau â’r llys ymerodrol yno, proses a gymerodd dair blynedd. Yn y cyfamser, gwnaeth de Andrade ddefnydd o’i amser i gofnodi manylion ynghylch dinas Guangzhou: ei hamddiffynfeydd, a nifer ei mynedfeydd a’i thyrau gwarchod. Ar ôl clywed newyddion a achosai bryder iddo ynghylch ei gydwladwyr ar Ynys Tama, gadawodd Guangzhou ddiwedd Medi 1518, gan adael Pires yno i aros am ganlyniad y trafodaethau yn Beijing. Dychwelodd de Andrade i Malacca ym mis Tachwedd yr un flwyddyn, gydag argraff gadarnhaol o bosibiliadau masnachu yn Tsieina.
Y mae lleoliad yr ynys a nodir gan ddau enw gwahanol yn naratif Pennant yn peri anhawster. Gellir cynnig o ystyried yr wybodaeth a roddir mai Ynys Hainan, ddeuddeng milltir o arfordir Tsieina yw ‘Tamanlabua’. Ar y llaw arall, os yr un ynys yw ‘Tama’ a enwir yn ddiweddarach gan ei chysylltu â mangre adeiladu tref Macau, nid yr un fyddai’r lleoliad. Y mae anhawster Pennant i’w synhwyro yn ei ymdrech i gysylltu ‘Tama’ a lleoliad a nodwyd gan yr Iseldirwr Johan Nieuhof, a’i enwi ‘Heytamon’.
Kammerer, Albert, ‘La Découverte de la Chine par les Portugais au XVIème Siècle et la Cartographie des Portulans’, yn T’oung Pao, Ail Gyfres, cyf. 39 (1944), I–IX, 1, 3–177, 179, 181–229, 231–60, yn enw. 14–19, ar https://www.jstor.org/stable/4527270 [cyrchwyd 7 Ionawr 2023]
Osorio, Jerome, The history of the Portuguese, during the reign of Emmanuel: ... Written originally in Latin by Jerome Osorio, ... Now first translated into English by James Gibbs, 2 gyf. (London, 1752), II, tt. 244–6
Pennant, Thomas, The View of India Extra Gangem, China and Japan, gol. gan David Pennant (London, 1800), tt. 113–14
Eglurodd Pennant iddo gynnwys adroddiad ar waith Francis de Xavier (1506–1552) ar ran ei urdd, y Jeswitiaid, yn ei gyfrol am India ac mai dim ond yn gryno iawn y byddai’n sôn amdano yn ei adroddiad am Tsieina o’r herwydd. Disgrifir mordaith Xavier o Goa i Japan a’i genhadaeth yno, cyn ei ymgais i fynd i Tsieina i ymestyn cwmpas ei waith. Fe’i rhwystrwyd, meddai Pennant, rhag y siom o gael ei wrthod gan y Tsieineaid, a oedd yn hynod gyndyn o adael i unrhyw un gael mynediad i’w teyrnas, gan i’w oes ddod i ben ar Ynys Sancian. Cafodd ei gladdu yno ac, fel y gweddai i ŵr crefyddol, gwarchodwyd ei gorff yn ddi-nam yn ei arch am hanner can mlynedd. Fe’i dygwyd i Goa bryd hynny i’w anrhydeddu.
Y mae’r hyn a ymddangosodd yn un o’r cyfrolau o ‘Outlines of the Globe’ Pennant a gyhoeddwyd yn 1798, The View of Hindoostan, yn ailadrodd llawer o’r wybodaeth hon ynghylch Xavier, gan flodeuo ychydig arni. Clywn yno am enedigaeth Xavier yn y castell y cymerodd ei enw oddi wrtho, castell Xavier ger droed mynyddoedd y Pyrénées, ac am ei gyfeillgarwch ag Ignatius o Loyola (1491–1556) a sut yr aeth y ddau ati i ffurfio Cymdeithas yr Iesu. Argymhellodd Loyola ef i lysgennad João III o Bortiwgal (1502–57) fel gŵr addas i ymgymryd â chenhadu yn India, a glaniodd yn Goa ar 7 Mai 1542, cyn mynd rhagddo i ennill troedigion yn Goa ei hunan, Comerin (Penrhyn Comorin, India), Malacca, ynysoedd Molucca (Maluku), a Japan. Wedi ei farwolaeth yn 1552, cadwyd ei gorff mewn capel ysblennydd yn eglwys ‘Bon Jesus’, Goa, ei gofeb o farmor du o Lisbon, â hanes ei fywyd wedi’i ysgythru’n gelfydd arni. Fe’i canoneiddiwyd yn 1622, a nododd Pennant ei deitl arferedig, ‘Apostol yr India’ (‘Apostle of the Indies’). Ailadroddodd hefyd y chwedl (‘legend’) ynghylch cyflwr di-fefl y corff pan ganfuwyd ef hanner canrif wedi marwolaeth Xavier, gan nodi gyda pheth eironi, ‘To disbelieve the account would be highly penal, and a crime worthy of the notice of the holy office’.
Ar ystyr arall, y mae adroddiad The View of Hindoostan yn fwy arwyddocaol. Rhydd sylw i’r rhan a chwaraewyd gan Xavier o fewn Cristnogaeth yn India, neu ymhlith Cristnogion Sant Tomas, fel y’u gelwid. Gan ddyfynnu o gyfieithiad o waith yr esgob Portiwgeaidd Jéronimo Osório (1506–80), rhoddodd Pennant adroddiad o gyflwr y Cristnogion hyn: eu tlodi a chyflwr distadl eu heglwysi; eu defodau, a sut yr ymdebygent neu y gwahaniaethent oddi wrth rai Catholigion Ewrop; sut y cadwent eu testunau sanctaidd yn yr iaith Syrieg neu Galdëeg; a sut y cyfrifent amser fel yn Ewrop, gan ychwanegu un diwrnod at y calendr bob pedair blynedd. Erbyn troad y bymthegfed ganrif, yr oedd tua dau gan mil ohonynt yn rhannau deheuol Malabar yn ne-orllewin India, ond pan ddaeth Xavier i’w plith, canfu bod ei ddysgeidiaeth ef yn wrthun iddynt. Ystyrient y pwyslais ar ddelwau fel eilunaddoliaeth, a gwrthodent dderbyn goruchafiaeth y pab. Y mae asesiad Pennant o genhadaeth Xavier yn bur ddamniol: gan ymateb i’r elyniaeth, fe ymddengys, ni wnaeth unrhyw beth i ysgogi gwybodaeth o egwyddorion Cristnogaeth ymhlith y bobl hyn, dim ond cynnig croesau iddynt i’w haddoli a’u sicrhau y byddent yn sicr o fynediad i’r nefoedd. ‘His preaching was subservient to the political interests of his country,’ meddai Pennant, a gellir synhwyro condemniad yn ei ganmoliaeth o alluoedd Xavier, â’u pwyslais ar bethau’r byd hwn (‘In him appeared all the powers which, in after times, gave to his order that vast importance in the affairs of the universe’).
Osorio, Jerome, The history of the Portuguese, during the reign of Emmanuel: … Written originally in Latin by Jerome Osorio, … Now first translated into English by James Gibbs, 2 gyf. (London, 1752), I, tt. 212–13
Pennant, Thomas, The View of Hindoostan, 2 gyf. (London, 1798), I, tt. 113–14, 164–7
idem, The View of India Extra Gangem, China and Japan, gol. gan David Pennant (London, 1800), t. 95
Brodor o Macerata, Marche, ardal yn nwyrain canolbarth yr Eidal, oedd Matteo Ricci (1552–1610). Yn dilyn ei genhadaeth i Tsieina o 1583 ymlaen, barnai Pennant ei fod yn haeddu’r teitl a roddwyd arno, sef sylfaenydd a thad yr eglwys Tsieineaidd. Adroddodd sut y paratôdd Ricci, ynghyd â Roger o Napoli (Michele Ruggieri; 1543–1607), a Francesco Pasio (1554–1612) o Bologna, at yr ymweliad hwn drwy dreulio amser yn meistrioli Tsieinëeg yn Goa, yn ardal Konkan yng ngorllewin India. (Sylwer mai Macao oedd lleoliad y paratoadau hyn yn ôl adroddiadau mwy diweddar.) Cyfeiria Pennant at Alessandro Valignano (1539–1606), uwch swyddog y genhadaeth yn India ac, fel y dengys ysgrif o waith Yu Liu, chwaraewyd rhan allweddol ganddo ef yn y cynllun i hyrwyddo’r genhadaeth drwy annog y cenhadon i ymdrwytho yn y Fandarin. Fe’i dilynwyd gan Michele Ruggieri gyda brwdfrydedd eithriadol yn erbyn pob rhwystr, cyn cyrraedd Tsieina ac yn ystod cyfnod pum mlynedd a dreuliodd yng nghwmni Ricci yn Zhaoqing, talaith Guangdong. Y mae naratif Pennant yn fuan yn nodi ymadawiad Ruggieri a Pasio o Tsieina, ac yn hoelio’i sylw ar gyfraniad mwy cydnabyddedig Ricci. Noda sut y llwyddodd y cennad o Macerata i gael mynediad i lys yr Ymerawdwr Wanli (teyrnasai 1572–1620) a pharhau â’r genhadaeth yn Tsieina ar ei ben ei hunan, gan sicrhau troedigion drwy uno arferion Conffiwsaidd a Christnogol. Bedyddiodd fandariniaid a phwysigion gan gynnwys dwy wraig weddw ariannog, Candida ac Agatha, cyn ei farwolaeth yn Beijing yn 1610.
Daethai gwybodaeth am waith Ricci i sylw Ewrop drwy gyfrwng llyfrau o ohebiaeth printiedig a llythyrau blynyddol a anfonai ef a chenhadon eraill gartref, ac a gyhoeddid mewn canolfannau amlwg yn yr Eidal a thu hwnt. Yn fwy allweddol byth, yn 1615, ymddangosodd dyddiadur Ricci ynghylch y genhadaeth i Tsieina o’r wasg, wedi’i baratoi gan ei gyd-Jeswit Nicolas Trigault (1577–1628). Nod Trigault yn De Christiana expeditione apud Sinas suscepta ab Societate Jesu (Ynghylch alltaith Gristnogol Cymdeithas yr Iesu i blith y Tsieineaid) oedd sicrhau annibynniaeth y genhadaeth i Tsieina a’i hyfywedd ar gyfer y dyfodol, a chreodd o gofnodion Ricci waith hagiograffaidd a ddarluniai lwyddiant y Jeswitiaid i ‘fachu’ pobl Tsieina i gorlan Cristnogaeth. Diogelwyd enw da Ricci a’r genhadaeth gan yr hanes a roddodd Trigault ynghylch ei gladdu yn Beijing, ‘highly respected’ fel yr adroddodd Pennant, â’r ymerawdwr yn cael ei berswadio i ganiatâu’r anrhydedd honno (pur unigryw i dramorwr) wedi iddo sylwi ar glociau’r Jeswitiaid – dyfeisiadau newydd a syfrdanol yng ngolwg y Tsieineaid.
Harris, George L., ‘The Mission of Matteo Ricci, S.J.: A Case Study of an Effort at Guided Culture Change in China in the Sixteenth Century’, Monumenta Serica, cyf. 25 (1966), 1–168
Hsia, Florence C., Sojourners in a Strange Land: Jesuits and their Scientific Missions in Late Imperial China (Chicago, 2009), tt. 21–9
Pennant, Thomas, The View of India Extra Gangem, China and Japan, gol. gan David Pennant (London, 1800), tt. 96–7
Yu Liu, ‘The True Pioneer of the Jesuit China Mission: Michele Ruggieri’, History of Religions, cyf. 50, rhif 4, 362–83
Adroddodd Pennant gyda chryn fanylder lwybr taith Johan Nieuhof, fel rhan o lysgenhadaeth o’r Iseldiroedd i Tsieina rhwng 1655 ac 1657. Dilynodd gynnwrf y daith o’i dechreuad, pan ffarweliwyd â’r llysgenhadon yn frwd gan drigolion Canton (Guangzhou), a gyrru swyddogion o’u blaenau i sicrhau eu derbyniad ar bob cam o’r daith nes iddynt gyrraedd Peking (Beijing). Yr oedd y croeso yno yr un mor dwymgalon, ond er gwaethaf y parch ymddangosiadol, meddai Pennant, fe’u gyrrwyd ymaith ar eu taith heb wireddu eu hamcanion. Gan ddefnyddio darluniau a gyhoeddwyd o daith Nieuhof, rhoddodd Pennant ddarlun llawn o adeiladau rhyfeddol, nodweddion naturiol syfrdanol, effeithiau rhyfel a choncwest, creaduriaid byd natur, a phobloedd amrywiol Tsieina, oll fel y’u portreadwyd gan yr Iseldirwr a gyda’i agweddau ef ei hun yn ymwthio i’w ddadansoddiadau (gw. ysgrif, ‘Lôn sidan o syniadau sydd yn gweu / (heb chwys na swigod traed i flino’i hynt)’: Thomas Pennant yn Tsieina’, adran (vi) Johan Nieuhof a’r daith o Guangzhou (Canton) i Beijing).
Cyfeiriodd Pennant at gyfieithiad Lladin gan yr hanesydd a’r daearyddwr Georgius Hornius (Georg Horn; 1620–70) o daith Nieuhof, Het gezantschap der Neêrlandtsche Oost-Indische Compagnie, aan den grooten Tartarischen Cham, den tegenwoordige keizer van China (1665), ond yr oedd cyfieithiadau Saesneg John Ogilby (1600–76), a argraffwyd yn 1669 ac 1673, hefyd ar gael iddo. Ymddengys iddo ddibynnu cryn dipyn ar waith y Sais wrth lunio fersiwn wreiddiol ei adroddiad ar Tsieina, y fersiwn ddarluniedig a gedwir yn awr fel rhan o ‘Outlines of the Globe’ Pennant yn yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol (gw. ymhellach Atodiad Delweddau). Y mae canfod lleoliadau daearyddol yr enwau a ddefnyddiwyd gan Nieuhof a’i argraffwyr diweddarach yn her sylweddol wrth fapio’r daith hon. Bu cyfrol Friederike Ulrichs ynghylch taith Nieuhof yn gymorth mewn mannau i ganfod enwau cyfredol. Yr oedd modd hefyd fapio’r lleoliadau a ddisgrifiwyd gan Pennant yn erbyn map hanesyddol o’r daith, a map felly, o waith yr argraffwr a’r cyhoeddwr o Leiden yn yr Iseldiroedd, Pieter van der Aa (1659–1733), yw sail yr hyn a gyflwynir yma. Ffrangeg yw teitl y map hwn, a cheir rhai enwau yn yr iaith honno arno. Y mae nifer o gyfatebiaethau â’r hyn a gyflwynodd Pennant, serch hynny, a nodwyd y rhain, ynghyd â lleoliadau daearyddol modern pan oedd hynny’n bosibl.
Vander Aa, Pierre, Carte exacte de toutes les provinces, villes, bourgs, villages et rivieeres du vaste et puissant empire de la Chine, faite par les ambassadeurs hollandois dans leur voyage de Batavia à Peking. dressee par Jean Nieuhof (Leiden, 1728), ar https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~297075~90068752:1--Chine-carte;JSESSIONID=1cf8541d-4618-44b5-bba2-605c2fe015b4?qvq=q%3ANieuhof%3Bsort%3APub_List_No_InitialSort%2CPub_Date%2CPub_List_No%2CSeries_No%3Blc%3ARUMSEY%7E8%7E1&sort=Pub_List_No_InitialSort%2CPub_Date%2CPub_List_No%2CSeries_No&mi=0&trs=57
Dienw, Pieter van der Aa, ar https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG178415 [cyrchwyd 4 Ionawr 2023]
Nieuhoff, John [sic], An Embassy from the East-India Company of the United Provinces, to the Grand Tartar Cham Emperor of China, cyfieithwyd gan John Ogilby, 2il arg. (London, 1673)
Pennant, Thomas, ‘China and Japan’, yn yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol, P/16/17
idem, The View of India Extra Gangem, China and Japan, gol. gan David Pennant (London, 1800)
Ulrichs, Friederike, Johan Nieuhofs Blick auf China (1655–1657) Die Kupferstiche in seinem Chinabuch und ihre Wirkung auf den Verleger Jacob van Meurs (Wiesbaden, 2003)
Wedi dilyn taith fewndirol Johan Nieuhof, dychwelodd Pennant i Guangzhou (Canton) er mwyn teithio ar hyd yr arfordir o’r de i’r gogledd (‘[to] pursue the topography of the coasts’), nod cwbl hanfodol yng nghyswllt y cyfanwaith y deilliai’r adroddiad o Tsieina ohono, ‘Outlines of the Globe’. Nododd yn yr achos hwn mor gyfyngedig oedd gwybodaeth y Gorllewin o’r traethau a’r harbyrau hyn. Ychydig iawn a allai ei ddweud am ystod rhwng dwy a thair mil o’r arfordir, meddai, ond ei fod yn ymddangos yn arw ac yn llawn baeau, porthladdoedd, a morgeinciau (‘bays, harbors, and creeks’).
Y mae’r adroddiad sy’n dilyn yn rhoi sylw i nodweddion daearyddol amrywiol, yn daleithiau, ynysoedd, afonydd, llynnoedd, a dinasoedd. Blasir cyd-destun Ewropeaidd cyswllt Pennant â’r lleoliadau hyn drwy gyfrwng yr enwau: dewiswyd enwau disgrifiadol Ewropeaidd ar Ynysoedd Ladrone; craig dâl wen ‘Piedra Biancas’; a’r ynysoedd a enwir ‘Asses ears’, er enghraifft. Ar y cyfan, serch hynny, ymgeisiadau i gynrychioli seiniau arwyddnodau logograffig Tsieinëeg ar ffurf llythrennau Rhufeinig a welir yn yr enwau a ddefnyddir. Y gyntaf o ddwy system o Rufeinio’r iaith a ddaeth i fri yn ystod yr ugeinfed ganrif oedd system Wade-Giles, a grëwyd gan y llysgennad Prydeinig i Tsieina Thomas Francis Wade (1818–1895) a’i datblygu gan y sinolegydd Herbert Allen Giles (1845–1935). Mewn geiriadur Tseinëeg–Saesneg a gyhoeddodd Giles yn 1892 gwnaed camau breision er sefydlu ei system trawslythrennu ef a Wade fel safon ar gyfer Rhufeinio arwyddnodau Tseinëeg, gyda diwygiadau pellach yn 1912 gan Giles a’i fab Lionel (1875–1958). Yn ystod ail ddegawd yr ugeinfed ganrif, bu trafodaethau a datblygiadau hefyd ynghylch Rhufeinio enwau lleoedd, pan safonwyd enwau taleithiau, dinasoedd, a threfi ac, yn 1919 enwau mynyddoedd ac afonydd yn ogystal yn yr Atlas Post Tsieineaidd a gyhoeddwyd yn 1919. Safodd system Wade-Giles ei thir fel yr un safonol mewn llyfrau am Tsieina a gyhoeddwyd cyn 1979, pan gymerwyd ei lle i raddau helaeth gan Pinyin, system yn deillio o’r 1950au a fabwysiadwyd gan lywodraeth Tsieina yn 1958. Yn rhagflaenu’r ddwy system hon, fodd bynnag, yr oedd systemau lluosog o drawslythrennu. Nid yw o fewn cwmpas y gwaith presennol i olrhain seiliau’r systemau a ddefnyddiodd Pennant, ond gellir nodi cymhlethdod ac anhawster y gwaith o bennu pa leoliad a olygir oddi wrth enwau yn ei systemau Rhufeinio cynnar ef o’u cymharu ag enwau lleoedd mewn Pinyin cyfredol.
Fel yn achos y teithiau eraill, ceir crynodebau o’r wybodaeth a ddarparodd Pennant ynghylch daearyddiaeth y lleoliadau (yn daleithiau, ynysoedd, llynnoedd ac afonydd, a dinasoedd a threfi) ac agweddau eraill ar ei ymdriniaeth â hwy o glicio ar yr enwau ar y map o’r daith hon.
A. R. H., ‘The Romanization of Chinese Place-Names’, The Geographical Journal, cyf. 102, rhif 2 (1943), 67–71, ar https://www.jstor.org/stable/1790134 [cyrchwyd 22 Rhagfyr 2022]
Cunningham, James, ‘Part of two letters to the publisher from Mr James Cunningham, F. R. S. and Physician to the English at Chusan in China, giving an account of his voyage thither, of the Island of Chusan, of the several sorts of tea, of the fishing, agriculture of the Chinese, &c. with several observations not hitherto taken notice of’, yn Philosophical Transactions of the Royal Society of London, cyf. 23, rhif 280, ar https://doi.org/10.1098/rstl.1702.0023 [cyrchwyd 22 Rhagfyr 2022]
de Ven, Hans J. van, ’Wade, Sir Thomas Francis (1818–1895), yn ODNB, ar https://doi.org/10.1093/ref:odnb/28382 [cyrchwyd 20 Rhagfyr 2022]
Dienw, ‘Chinese Romanization Converter’, ar http://www.mandarintools.com/pyconverter.html [cyrchwyd 21 Rhagfyr 2022]
Dienw, ‘Wade-Giles’, yn New World Encyclopedia, ar https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Wade-Giles#cite_note-2 [cyrchwyd 20 Rhagfyr 2022]
Du Halde, Jean-Baptiste, A description of the empire of China and Chinese-Tartary: together with the kingdoms of Korea, and Tibet, 2 gyf. (London, 1738–41)
Hamilton, Alexander, A new Account of the East Indies (Edinburgh, 1727)
Pennant, Thomas, The View of India Extra Gangem, China and Japan, gol. gan David Pennant (London, 1800)
Ryan, Janette, ’Giles, Herbert Allen (1845–1935), yn ODNB, ar https://doi.org/10.1093/ref:odnb/33401 [cyrchwyd 20 Rhagfyr 2022]
Staunton, George, An Authentic Account of an Embassy from the King of Great Britain to the Emperor of China (London, 1797)